Maria als verzwegen criterium van de synodale onderscheiding

Conciliaire ecclesiologie (Lumen Gentium 58–63) en mariale profetie (Lourdes – Fatima)

Het Tweede Vaticaans Concilie heeft Maria niet louter toegevoegd aan de ecclesiologie, maar haar intrinsiek daarin verankerd. In Lumen Gentium 58 wordt zij getekend als Degene die “getrouw haar vereniging met de Zoon bewaart tot aan het Kruis”, waar zij “diep met haar eniggeboren Zoon mee-lijdt” en instemt met diens offer aan de Vader.¹ Deze passage heeft normatieve betekenis: Maria verschijnt hier niet als toeschouwer, maar als persoonlijke gestalte van de Kerk in haar meest radicale vorm — gehoorzaam, lijdend en gelovig, zonder ontsnappingsroute.

Deze kruisgebonden positie van Maria wordt in LG 60–62 verder uitgewerkt. Haar moederlijke taak “doet niets af aan de unieke middelaarsrol van Christus, maar toont haar kracht”.² Maria blijft volstrekt afhankelijk van Christus, maar juist daardoor wordt haar medewerking werkzaam binnen het heilsgebeuren. Het concilie vermijdt bewust nieuwe titeldefinities, maar bewaart onverkort de inhoud: Maria’s handelen is reëel, persoonlijk en ecclesiologisch vruchtbaar — ondergeschikt, maar niet bijkomstig.³

Vanuit deze conciliaire gegevens kan Maria worden verstaan als criterium van kerkelijke onderscheiding. Zij belichaamt wat het betekent om “synodaal” te zijn in de meest oorspronkelijke zin: niet primair samen spreken, maar samen blijven bij Christus wanneer het spreken ophoudt. Waar haar plaats onder het Kruis niet langer normatief is, verschuift synodaliteit ongemerkt van een eucharistisch-offerlijk verstaan van de Kerk naar een procedureel en discursief model.

Tegen deze achtergrond verkrijgen de erkende mariale verschijningen van Lourdes en Fatima een bijzondere theologische scherpte. Zij voegen geen nieuwe leer toe, maar actualiseren profetisch wat Lumen Gentium ecclesiologisch verwoordt.

In Lourdes (1858) presenteert Maria zich als de Onbevlekte Ontvangenis en roept zij op tot bekering en boete. De context is niet triomfalistisch maar genezend: waarheid wordt niet opgelegd, maar ontsloten door lijden, nederigheid en genade.⁴ Lourdes bevestigt daarmee dat genezing — persoonlijk én ecclesiaal — niet los verkrijgbaar is van bekering en kruis-aanvaarding.

In Fatima (1917) wordt deze lijn nog explicieter en eschatologischer. Maria waarschuwt voor een wereld en een Kerk die het lijden ontlopen en daardoor de kracht van het offer verliezen. Haar oproep tot boete, gebed en toewijding is geen randdevotie, maar een moederlijke correctie: wie het Kruis verzwijgt, ondergraaft de waarheid zelf.⁵ Fatima maakt zichtbaar wat er gebeurt wanneer de Kerk haar kinderen begeleidt rond het lijden, in plaats van ernaartoe.

Wanneer hedendaagse synodale documenten Maria slechts zijdelings noemen — als luisterende vrouw of icoon van nabijheid — maar haar kruis-ecclesiologische positie niet expliciet laten meewegen, ontstaat een theologisch tekort. De Kerk leert dan wel spreken over onderscheiden, maar vergeet waar onderscheiding haar volle gewicht ontvangt: onder het Kruis, waar waarheid niet wordt berekend maar gedragen.

Zo blijkt Maria geen bijkomende vroomheidsfiguur, maar een stilzwijgend verdrongen toetssteen. Lumen Gentium 58–63, samen gelezen met Lourdes en Fatima, laat zien dat synodaliteit haar waarheid verliest zodra zij Maria niet langer erkent als Moeder die haar kinderen naar de krachtbron van Christus’ offer leidt. Waar Maria ontbreekt, verschraalt synodaliteit tot proces; waar zij wordt gehoord, blijft de Kerk op weg — met Christus, in waarheid, door het Kruis heen.

---

Onderscheiding en normativiteit

Een canoniek-ecclesiologische correctie van synodaliteit in mariaal perspectief

In het kerkelijk recht is onderscheiding nooit normloos. De discretio waarop pastorale en synodale processen zich beroepen, veronderstelt altijd een voorafgaande normatieve bedding: het geloof van de Kerk (fides Ecclesiae), haar sacramentele constitutie en haar hiërarchische ordening. Dit uitgangspunt is expliciet verankerd in de Codex Iuris Canonici, waar het hoogste criterium voor alle kerkelijk handelen niet het proces, maar het heil van de zielen is (salus animarum suprema lex; can. 1752).

Vanuit canoniek perspectief kan synodaliteit daarom nooit worden opgevat als een open methode van gezamenlijke meningsvorming, maar uitsluitend als een vorm van onderscheiding binnen reeds gegeven grenzen. Het recht beschermt hier de theologie: onderscheiding (discernere) is gebonden aan de waarheid die de Kerk ontvangt, niet aan de uitkomst van overleg. Waar deze normatieve verankering vervaagt, dreigt synodaliteit te verschuiven van een ecclesiale handeling naar een procedureel model dat feitelijk buiten het recht — en daarmee buiten de constitutie van de Kerk — treedt.

Juist hier krijgt Maria een canoniek-ecclesiologische betekenis die vaak over het hoofd wordt gezien. In Lumen Gentium 58–63 verschijnt zij niet als object van onderscheiding, maar als normatieve gestalte: zij onderscheidt niet tussen opties, maar stemt in met de eenmaal geopenbaarde wil van God, ook wanneer deze haar door het Kruis voert. Haar fiat onder het Kruis is geen resultaat van een proces, maar een act van gehoorzame waarheid.

Daarmee belichaamt Maria wat canoniek gesproken het onderscheid markeert tussen consultatio en decisio. In het kerkelijk recht kan breed worden geraadpleegd (vgl. can. 127), maar de beslissing blijft gebonden aan het ontvangen geloof en aan het ambt dat dit geloof bewaart. Maria staat hier archetypisch voor de Kerk zelf: zij ontvangt het Woord, zij draagt het, en zij verliest het niet wanneer het lijden intreedt. In haar wordt zichtbaar dat normativiteit geen beperking is van onderscheiding, maar haar voorwaarde.

Wanneer hedendaagse synodale processen sterk inzetten op luisteren, dialoog en participatie, maar Maria niet expliciet erkennen als normatieve icoon van ecclesiale gehoorzaamheid, ontstaat een canoniek spanningsveld. De Kerk loopt dan het risico onderscheiding te verstaan als een open zoekproces zonder vooraf gegeven maatstaf. Canoniek gezien is dat onmogelijk: zonder norm vervalt onderscheiding tot meningsvorming, en meningsvorming kan nooit bron zijn van recht of leer.

De mariale correctie is hier fundamenteel. Maria toont dat ware ecclesiale onderscheiding zich afspeelt binnen de norm van het Kruis. Haar moederlijk handelen is geen alternatieve autoriteit naast Christus, maar een volkomen transparantie voor zijn wil. Canoniek vertaald: zij personifieert de juiste verhouding tussen lex credendi en lex agendi. Wat niet door het Kruis wordt gedragen, kan niet normatief worden, hoe breed het ook wordt gedragen.

Vanuit dit perspectief kan worden gesteld dat een synodale weg die Maria slechts symbolisch noemt, maar haar kruisgebonden normativiteit niet integreert, canoniek kwetsbaar wordt. Zij dreigt dan beslissingen te legitimeren op basis van procesdeelname in plaats van op basis van ontvangen waarheid. Het recht van de Kerk beschermt hier niet het gezag, maar het mysterie: dat de Kerk niet zichzelf bestuurt, maar wordt geleid.

Conclusie (canoniek).
Synodaliteit behoort tot de orde van de onderscheiding, niet tot die van de normstelling. Maria — zoals getekend in Lumen Gentium 58–63 en bevestigd in haar profetische optreden — staat aan de zijde van de norm: zij bewaakt de Kerk bij het Kruis. Waar zij ontbreekt als levende maatstaf, verliest synodaliteit haar canonieke legitimiteit en verschuift zij van ecclesiale weg naar procedureel experiment. Waar zij wordt erkend, blijft onderscheiding wat zij rechtens moet zijn: luisteren binnen gehoorzaamheid, zoeken binnen waarheid, samen gaan door het Kruis heen.

---

Voetnoten

1. Tweede Vaticaans Concilie, Lumen Gentium 58.
2. Lumen Gentium 60.
3. Lumen Gentium 61–62; vgl. Congregatie voor de Geloofsleer, Notificationes inzake mariologische terminologie.
4. Congregatie voor de Geloofsleer, Normae de modo procedendi in diudicandis praesumptis apparitionibus ac revelationibus; officiële erkenning van Lourdes (1862).
5. Congregatie voor de Geloofsleer, Il Messaggio di Fatima (2000).